2019

Start Klimaatslim Boeren op Veen

De start van het samenwerkingsinitiatief Klimaatslim Boeren op Veen (KsBoV) is een logisch vervolg op de ervaringen en inzichten van Hoogheemraadschap De Stichtse Rijnlanden en Gebiedscoöperatie Rijn, Vecht en Venen U.A. (RVV) met de aanleg van onderwaterdrainage in de polders Spengen en Lange Weide. De daar geconstateerde verschillen tussen gedraineerde en ongedraineerde percelen als het gaat om bodemdaling, bodemvochtgehalte en draagkracht, prikkelden tot meer onderzoek en praktijkervaring. Ook als het gaat om het zelf sturen van boeren op de grondwaterstand en het inpasbaar maken van de techniek in de bedrijfsvoering. Ook was in Spengen en Lange Weide duidelijk geworden dat het collectief per polder een belangrijke communicatieve en aansturende rol heeft in het uitwerken van plannen en in de (organisatie van) de uitvoering (bv. aanbestedingen regelen) met de boeren in de polder.

Projectdoel

Gezamenlijk (HDSR, samen met de agrarische collectieven RVV en Vereniging Agrarisch Natuur en Landschapsbeheer Rijn & Gouwe Wiericke -RGW-) als uitvoeringscoalitie Klimaatslim Boeren op Veen, aan de slag met bodemdaling en CO2-reductie. Met als doel om in 3 tot 5 polders op in totaal 800 ha waterinfiltratiesystemen (WIS) of andere maatregelen te realiseren en waar mogelijk ook een impuls voor biodiversiteit en waterkwaliteit. Hoe organiseer je dat? En hoe kun je de bedrijfsvoering en het waterbeheer beter op elkaar afstemmen. Daarnaast zet KsBoV in op het ontwikkelen van kennis, onderzoeken van nieuwe technieken en andere bodemdalingremmende maatregelen, gecombineerd met andere opgaven zoals verbeteren van biodiversiteit en waterkwaliteit. Belangrijk aspect voor de initiatiefnemers: objectief meten van bodemdaling en CO2 uitstoot. Bereiken we het doel? Daarom zijn o.a. op de meetlocatie in Lange Weide door het NOBV-broeikasgasmetingen uitgevoerd. Net als bodemdalingsmetingen. De focus bij alle activiteiten: al doende leren van elkaar!

Waarom WIS?

WIS is een manier om bodemdaling af te remmen, omdat het de veenbodem vochtig houdt met een hogere grondwaterstand waardoor het veen minder snel oxideert (en dus inzakt). In de praktijk wordt gewerkt met twee soorten waterinfiltratiesystemen: passieve (onderwaterdrainage) en actieve systemen (drukdrainage). Bij allebei worden op een afstand van 4 – 6 meter horizontale geperforeerde drainagebuizen in de grond aangebracht. Deze buizen lopen van sloot naar sloot en komen uit onder het oppervlaktewaterpeil van de sloten. Doordat het water uit de sloten de buizen inloopt, komt het grondwaterpeil hoger te staan. Daar is via het slootpeil op te sturen (bijvoorbeeld in zomer en winter).

Voorbereidingen start aanleg (WIS) Kortrijk en Portengen

Eind 2019 worden er – op de percelen die meedoen aan het project (- 10 deelnemers, 230 ha) bodemhoogtemetingen uitgevoerd (nulmeting). Ook wordt de bodemhoogte gemeten op een aantal percelen waar geen WIS wordt aangelegd. Als het gras eraf is en de bodemhoogtemetingen zijn afgerond kunnen de buizen de grond in.

Planvormingsfase Vlist en Bodegraven Noord

In de polders Bonrepas, Noord-Zevender, Vlist-Oostzijde en Groot-Keulevaart, een gebied van ca. 350 hectare, is bij 21 melkveehouders de planvormingsfase bijna afgerond. Ook in Meijepolder Laag (Bodegraven Noord) liggen plannen om bij 12 deelnemers op 282 ha WIS aan te leggen. Vanuit een integraal plan om de wateropgave te tackelen, natuurvriendelijke oevers te ontwikkelen en bodemdaling af te remmen.

Tijdlijn

2020

Vanaf dit jaar participeren ook waterschap Amstel, Gooi en Vecht als actieve partner en LTO Noord, Provincie Zuid-Holland en provincie Utrecht vanuit een adviesrol in Klimaatslim Boeren op Veen.

4 en 5e polder

Naast de al lopende verkenning in Kamerik, de 4e polder, start in 2020 ook een initiatief in polder nummer 5: De Ronde Hoep Polder De Ronde Hoep . De agrariërs in deze polder hebben samen met agrarisch collectief Noord-Holland Zuid een Toekomstvisie voor de polder opgesteld met opgaven op de thema’s bodemdaling en broeikasgassen, stikstof en mest, waterkwaliteit en biodiversiteit. Er zijn bij elk thema ambities en kennisvragen geformuleerd. Het gebied ziet verschillende mogelijkheden om bodemdaling en broeikasgassen terug te dringen. Met vernattingsmaatregelen zijn er win-winsituaties mogelijk ook voor de toekomst van de agrarische bedrijven. Een kernteam van zes agrariërs namens alle agrariërs is de spil van het proces. De provincie Noord-Holland en Waternet faciliteren het proces. Ook is Landschapsbeheer Noord-Holland betrokken vanwege het reservaat in het midden van de polder.

Biodrains Kortrijk en Portengen

Hoewel in juli van dit jaar de aanleg van WIS in Kortrijk en Portengen door de droogte tijdelijk moest worden stilgelegd, werd van de 230 ha al wel bijna 20 % gerealiseerd. Het voordeel van WIS was in dezelfde zomer al merkbaar. Wat WIS in deze polder extra bijzonder maakt, is dat er ruim 11 kilometer biodrains van afbreekbaar aardappelzetmeel zijn aangelegd op bijna 7 ha.

Begin oktober is een doorstart gemaakt met de aanleg, maar door de grote hoeveelheid regen zijn de percelen nu, in plaats van te droog, te nat. Bij grote droogte stopt de aanleg omdat het veen te veel verstoord wordt door het mes. Als het te nat is stopt de aanleg ook omdat de machine te veel insporing veroorzaakt wat de grasmat niet ten goede komt. Ook heeft een nieuw te nemen peilbesluit geleid tot vertraging.

Netvlist

Netvlist

Filmcamera’s draaiden in de polders bij De Vlist om de serie Netvlist op te nemen, in samenwerking met RTV-Krimpenerwaard. Over het hoe, wat en waarom van KlimaatSlim boeren in de polders bij Vlist en andere polders, vanuit verschillende perspectieven (boeren, provincie, gemeente, waterschappen en advsieurs).

Bekijk hier: Aflevering 1, aflevering 2, aflevering 3, aflevering 4, aflevering 5, aflevering 6 en aflevering 7.

Corona

De coronapandemie zorgde voor vertraging bij verschillende activiteiten en initiatieven; bijeenkomsten met boeren konden niet doorgaan, net als het bezoeken van polders met WIS ervaring. Elkaar ‘live’ spreken is bij deze prosessen cruciaal. Ondanks dat, bleef het ‘borrelen in de polders’ om aan de slag te gaan zodra het kon.

Deze periode is tevens benut om een aantal grote POP3 ‘hobbels’ op te lossen, zodat de financiële ruimte kwam voor de polders die vooruit wilden met KsBoV.

Tijdlijn

2021

6e polder in beeld

In Oudewater Noord en Hekendorp start vanuit een kerngroepje boeren, met ondersteuning vanuit de toenmalige Gebiedscommissie Utrecht-West, een gebiedsverkenning. Oudewater-Noord/Hekendorp is daarmee de zesde polder onder de paraplu van Klimaatslim Boeren op Veen. De gebiedsverkenning betreft zo’n 2000 ha. Na een eerste inventarisatie onder de boeren blijkt er veel belangstelling te zijn om bodemdaling aan te pakken via waterinfiltratiesystemen (WIS) al dan niet gekoppeld aan andere doelen. Zo’n 17 agrarisch ondernemers geven aan geïnteresseerd te zijn.

NOBV-metingen

In Vlist is een meetsite ingericht door het NOBV. Broeikasgasmetingen in Vlist (youtube.com). Op deze locatie wordt door het onderzoeksconsortium, bestaande uit meerdere universiteiten en onderzoeksinstituten, gemeten aan broeikasgasuitstoot uit het veen en de beweging van de veenbodem. In de Vlist wordt gemeten op een locatie met en zonder WIS. Door WIS zullen de grondwaterstanden in met name de zomer hoger zijn. De verwachting is dan ook dat dit zorgt voor minder bodemdaling en minder uitstoot van broeikasgassen. Of dit werkelijk zo is, zal over enkele jaren duidelijk zijn. Behalve in Vlist wordt ook gemeten in Noord-Holland, Friesland, Kop van Overijssel en in Zegveld. Kijk voor meer informatie over dit onderzoeksprogramma op NOB Veenweiden | Nationaal Onderzoeksprogramma Broeikasgassen Veenweiden

Kennis BBQ

Kennis en inzichten delen is een van de doelen van KsBoV, liefst met een gevarieerd gezelschap; agrariërs, waterschappen, draineurs, beleidsmedewerkers, vertegenwoordigers van onderzoeksinstellingen en gemeente. Met een gemeenschappelijke deler: interesse en betrokkenheid bij duurzame agrarische ontwikkelingen in de veenweiden. Een informele start met een BBQ en een goed gevuld programma met een kennis-carrousel waarin in kennis over klimaatslimme thema’s werd gedeeld over Klei in veen, metingen door het NOBV en Valuta voor Veen.

plakval

Onderzoek naar effecten WIS op biodiversiteit door Universiteit Utrecht

Universiteit Utrecht start een onderzoek naar de effecten van bodemdalingremmende maatregelen, vooral waterinfiltratiesystemen (WIS), op de biodiversiteit. Het onderzoek brengt in beeld hoe de situatie op een perceel verandert met de verschillende maatregelen, als het bijvoorbeeld gaat om de nutriëntenbeschikbaarheid voor planten, of hoe de grondwaterstand verandert t.o.v. het maaiveld door het jaar heen bij diverse maatregelen. Als dat helder is, zouden de eventuele veranderingen in biodiversiteit die zichtbaar zijn, kunnen helpen bij het begrijpen en voorspellen van effecten. Het onderzoek bestaat hoofdzakelijk uit een veldstudie en een experiment in de botanische tuinen van de Universiteit Utrecht.

In het experiment in de botanische tuinen worden 100 veenkernen van 80cm hoog en 20cm diameter blootgesteld aan verschillende waterstanden, waterkwaliteiten en nutriënten toevoegingen. Vervolgens wordt het effect op de nutriëntenbeschikbaarheid en op de vegetatie gemeten.

De veldstudie bestaat uit het monitoren van de biodiversiteit op 46 percelen verspreid over 6 polders in het westelijk veenweidegebied. Deze percelen verschillen van elkaar in grondwaterstand en vaak ook agrarisch beheer. Er wordt in het veld van alles gemeten: zo wordt de vegetatiesamenstelling gemonitord, worden er metingen gedaan aan vliegende en kruipende insecten en worden regenwormen geteld en op soort gebracht. Ook zullen er komend seizoen dag- en nachtvlinders en libellen gemonitord worden. De veldstudie loopt tot voorjaar 2023.

Tijdlijn

2022

Groen licht en hoog bezoek voor Meijepolder Laag

Mieke VergeerOp 14 februari klonk eindelijk het startsein voor 11 boeren in de Meijepolder Laag in Bodegraven om aan de slag te gaan met klimaatslimme plannen voor een toekomstbestendige polder. De 2,5 miljoen euro die het Rijk (Impulsgelden) via de provincie daarvoor beschikbaar stelt, wordt besteed aan waterinfiltratiesystemen, tweeënhalve kilometer natuurvriendelijke oevers en maatregelen voor betere waterdoorstroming. Tijdens het werkbezoek van minister Christianne van der Wal-Zeggelink (Natuur en Stikstof) en gedeputeerde Meindert Stolk (Landbouw) werd niet alleen geld, maar ook een compliment uitgedeeld. De bottom-up aanpak en intensieve samenwerking tussen de gebiedspartijen werd nadrukkelijk genoemd als sleutel voor succes. Zeker omdat er tegelijkertijd nog meer gebiedsprocessen lopen rondom stikstof en de Nieuwkoopse Plassen.

De Boer aan het Roer van start

In maart 2022 was de kick-off bijeenkomst van De boer aan het Roer op veen. Deze gebiedsgerichte pilot vanuit de stuurgroep van KsBoV richt zich specifiek op toekomstperspectief voor agrarisch ondernemerschap in relatie tot de uitdagingen per polder. Daarin werken agrariërs aan een toekomstvisie van hun polder, in samenspraak met andere gebiedspartners als het waterschap, agrarisch collectief, gemeente, provincie, natuurorganisatie en ook inwoners, zodat er écht stappen gezet kunnen worden voor de toekomst van het gebied. Op basis van een gedragen plan. De visie wordt bekrachtigd met een intentieverklaring die alle partijen ondertekenen. Daarmee gaat de kwartiermaker, samen met de partijen, aan een plan van uitvoering werken. In vier polders zijn partijen met een toekomstvisie aan de slag: Spengen, Bovenkerkerpolder, de Middelburg en Tempelpolder en Stein-Zuid. Waar mogelijk is er samenwerking met KsBoV, bijvoorbeeld bij het Poldersparren.

Stoomcursus polderaanpak

Kennisdelen is een van de speerpunten van KsBoV. Daarom organiseerden we in juni, voor initiatiefnemers en trekkers van een polder- of gebiedsproces (vaak de agrarische collectieven of LTO-afdeling), een ‘stoomcursus polderaanpak’. Aan de hand van ruime ervaring vanuit KsBoV én de ‘Handreiking Polderprocessen’, konden deelnemers een middag sparren, vragen stellen en concrete casussen bespreken.

Polderkarren

Nóg een initiatief voor kennisdelen: Polderkarren. Voor boeren die zelf of samen met een agrarisch collectief nadenken over bodemdalingremmende maatregelen, organiseerden we in de zomer en het najaar van 2022 polderkar-excursies. Met elkaar langs 3 locaties op één dag, met als vaste tussenstop de Hoogwaterboerderij in Zegveld, en andere bezoeklocaties waar wordt geëxperimenteerd met klei in veen, greppelinfiltratie en moldrains.

Tijdlijn

2023

Poldersparren

Leren van elkaars ervaringen en ruimte voor eigen vragen en dilemma’s. Daarvoor organiseerden we in het voorjaar en najaar van 2023 Poldersparren voor boeren, agrarische collectieven, waterschappers en adviseurs vanuit verschillende polders. Om proces- en praktijkervaringen en dilemma’s uit te wisselen. Bijvoorbeeld over oeverafslag en relatie met waterkwaliteit en hoe maatregelen als WIS daaraan kunnen bijdragen. Maar ook om kennis te delen over waterkwaliteit (KRW), en de watervraag in relatie tot WIS en biodiversiteit. En over organisatie en financiën.

Aanleg WIS in Meijepolder Laag van start

Na jaren van voorbereiden, kon dan eindelijk in maart 2023 bij elf boeren in de Meijepolder Laag gestart worden met de aanleg van een waterinfiltratiesysteem op 281 ha, gecombineerd met de herprofilering van de Dwarswetering, waardoor de waterberging wordt vergoot, de opstuwing en de wateroverlast verkleind en de biodiversiteit en de waterkwaliteit verbeterd. Hierbij wordt ongeveer 2,5 km natuurvriendelijke oevers in de Dwarswetering aangelegd. Ook worden een aantal bruggen en bijbehorende landhoofden aangepast en/of verwijderd.

Biodrains in Meijepolder Laag

In deze polder wordt voor het eerst nieuwe biologisch afbreekbare drains op enkele percelen aangelegd. Tot op heden bestaan waterinfiltratiesystemen (WIS) om bodemdaling in veenweiden tegen te gaan, uit kunstmatig materiaal (PP of PVC). Overigens is dat ook zo in andere gebieden waar drainage wordt toegepast. Acacia Water en Alldrain hebben recent het initiatief genomen voor een nieuw type volledig biologisch afbreekbare drainagebuis, inclusief omhulsel. Deskundigen van provincie, waterschappen, ‘Wageningen’, etc. doen mee aan een nieuwe Community of Practice ‘Biologisch afbreekbare WIS’.

Verkenningen nieuwe polders

In Nieuwe Keverdijksepolder en Aarlanderveen en Zoeterwoude is interesse is om met bodemdalingremmende maatregelen aan de slag te gaan! Verkenningen zijn de opmaat voor de vervolgfase: met alle betrokken partijen de toekomstbestendige maatregelen, kansen en voorwaarden te verkennen. Welke maatregelen kunnen waar? Welke grondeigenaar heeft interesse? En hoe alles te organiseren, subsidie aan te vragen etc. Wat wel en wat niet?

13e polder in beweging

Vanuit het eerder gestarte gebiedsproces in Oudewater Noord blijkt dat er aanvullend een verkenning nodig is in de polder van Westeinde van Waarder. Om maatregelen te nemen is het nodig om het hele peilvak in kaart te krijgen. En dat overschrijdt provinciegrenzen. Een 13e polder gaat Klimaatslim aan de slag: Westeinde van Waarder

Van de regen in de drup

Waren sommige zomers te droog om WIS aan te leggen. Najaar en winter van 2023 zijn extreem nat waardoor werkzaamheden lang stil zijn komen te liggen. De bodem is zo verzadigd dat er geen machine op kan. Het weer blijft dus een factor van invloed op het tempo van realisatie en vergt een alerte houding van projectleiding, draineurs en boeren om de beperkte geschikte omstandigheden optimaal te benutten.

Aanleg WIS in Stein-Zuid

Najaar 2023 start ook in Stein-Zuid start de aanleg van 125 ha waterinfiltratie bij 8 grondeigenaren in deze polder. Daarmee staat de Klimaatslimme polderteller aan het einde van de 5- jarige pilot op 12!

Tijdlijn

2024

Symposium Klimaatslim Boeren op Veen wérkt!

Op 13 maart 2024 wordt samen met betrokkenen de oogst van 5 jaar Klimaatslim Boeren op Veen gedeeld. Een periode die heeft laten zien dat gezamenlijk pionieren en doorzetten werkt met de focus op realisatie van maatregelen voor bodemdaling/CO2 reductie en versterken biodiversiteit en waterkwaliteit. Dat het kennis, inzichten en netwerken oplevert, prikkelt én stimuleert. Daarom gaat het tijdens die middag over doorpakken, daadkracht en ambities om verder te gaan. Want de kracht van onderop wérkt!

Doorkijk 2024

Ook al is het pilotproject afgerond, de ambities en opgaven in het veenweidegebied nog niet onder de paraplu van de Provinciale Programma’s Landelijk gebied. De partners van de uitvoeringscoalitie verkennen in welke vorm en met wie een nieuwe samenwerking gericht op een polderaanpak vorm kan krijgen.

Oplevering van WIS aanleg in diverse polders

In 2024 zal in verschillende polders de aanleg van WIS worden afgerond. De verwachting is in Kortrijk-Portengen, Meije Polder Laag, Stein-Zuid en De Ronde Hoep. In Aarlanderveen en Zoeterwoude worden subsidieaanvragen voorbereid.

Team Klimaatslim Boeren op Veen

Team Klimaatslim Boeren op Veen